وبلاگ علمی: تأثیر pH بر سد دفاعی پوست و نقش شویندهها در حفظ یا تخریب آن
منتشر شده در وبسایت شرکت بلورین اکسین شیمی (تولیدکننده شویندههای با pH متعادل – برند پلارین)
مقدمه: چرا یک عدد میتواند پوست شما را نجات دهد یا نابود کند؟
پوست بزرگترین عضو بدن و اولین خط دفاعی در برابر عوامل فیزیکی، شیمیایی و میکروبی است. حفظ سلامت این سد محافظ، ارتباط مستقیمی با یک متغیر شیمیایی ساده اما حیاتی دارد: pH. مطالعات نشان دادهاند که تغییر جزئی در pH سطح پوست، عملکرد آنزیمهای بازسازیکننده، ترکیب میکروبیوم پوست و میزان از دست رفتن آب از طریق لایه شاخی را تحت تأثیر قرار میدهد (۱، ۲). در این مقاله، به زبان علمی به بررسی نقش pH در فیزیولوژی پوست و تأثیر شویندههای مختلف بر آن میپردازیم.
۱. تعریف و مقیاس pH
pH (پتانسیل هیدروژن) معیاری برای سنجش غلظت یونهای هیدروژن در یک محلول است و از ۰ تا ۱۴ متغیر است:
| محدوده pH | ویژگی |
|-----------|--------|
| کمتر از ۷ | اسیدی |
| ۷ | خنثی |
| بیشتر از ۷ | قلیایی (بازی) |
هر واحد تغییر در pH، غلظت یون هیدروژن را ۱۰ برابر تغییر میدهد. به عبارت دیگر، شویندهای با pH=۱۰ نسبت به پوست با pH=۵/۵، ۳۰۰۰ برابر قلیاییتر است.
۲. «اسید منتل»: لایه اسیدی محافظ پوست
سطح پوست انسان به طور طبیعی توسط ترکیبی از چربیها، عرق، اسیدهای آمینه و پپتیدهای ضدمیکروبی پوشیده شده است که روی هم «اسید منتل» (Acid Mantle) نامیده میشود. pH این لایه در افراد سالم بین ۴/۲ تا ۶/۲ (میانگین حدود ۵/۵) متغیر است (۳).
وظایف فیزیولوژیک اسید منتل:
- تنظیم رشد میکروبیوم طبیعی: بسیاری از باکتریهای بیماریزا (مانند استافیلوکوکوس اورئوس) در محیط خنثی یا قلیایی رشد بهتری دارند؛ در حالی که فلور طبیعی پوست (مانند استافیلوکوکوس اپیدرمیدیس) در pH اسیدی فعالیت میکند (۴).
- حفظ یکپارچگی سد رطوبتی: آنزیمهای کراتینوسیتها (سلولهای شاخی) که مسئول لایهبرداری طبیعی و بازسازی سد پوستی هستند، در محدوده pH اسیدی (حدود ۵ تا ۶) بیشترین فعالیت را دارند. در pH قلیایی، فعالیت این آنزیمها مختل شده و از دست رفتن آب از راه پوست (TEWL) افزایش مییابد (۵).
- اثرگذاری بر ساختار لیپیدی: چربیهای بین سلولی لایه شاخی (مانند سرامیدها، کلسترول و اسیدهای چرب آزاد) در pH اسیدی پایدارترند و نظم ساختاری خود را حفظ میکنند.
۳. اثر شویندههای قلیایی بر اسید منتل
بیشتر صابونهای سنتی و شویندههای معمولی (مانند شامپوها و مایعات ظرفشویی ارزان قیمت) دارای pH بین ۸ تا ۱۱ هستند. این محصولات از طریق دو مکانیسم اصلی به پوست آسیب میرسانند:
الف) حذف چربیهای سطحی:
مواد سورفکتانت (مانند سدیم لوریل سولفات – SLS) لایه چربی محافظ را حل کرده و اسید منتل را از بین میبرند. نتیجه مستقیم آن افزایش TEWL (آب از دست رفته از پوست) و بروز خشکی، پوستهریزی و ترکهای میکروسکوپی است.
ب) افزایش موقت pH پوست:
پس از استفاده از یک شوینده قلیایی، pH پوست تا بیش از ۸ افزایش مییابد و بازگشت به مقدار طبیعی (اسیدی شدن مجدد) ممکن است تا ۶ ساعت یا بیشتر طول بکشد (۶). در این پنجره زمانی، پوست در برابر:
- تهاجم باکتریهای بیماریزا
- تحریککنندههای شیمیایی
- آلرژنها
بسیار آسیبپذیرتر میشود.
پیامدهای بالینی استفاده طولانی مدت از شویندههای قلیایی:
- درماتیت تحریکی (خشکی مزمن، خارش، قرمزی)
- تشدید بیماریهای پوستی مانند اگزما (درماتیت آتوپیک)، روزاسه و پسوریازیس (۷)
- آکنه (به دلیل افزایش تولید چربی در پاسخ به خشکی)
- پیری زودرس (کاهش توانایی بازسازی سد پوستی)
۴. شویندههای متعادل از نظر pH: منطق علمی
برای حفظ عملکرد طبیعی اسید منتل، ایدهآل است که شویندهها دارای pH بین ۴/۵ تا ۶ باشند – یعنی منطبق با pH طبیعی پوست. این نوع محصولات که به آنها «pH-balanced» میگویند:
- باعث شوک قلیایی به پوست نمیشوند.
- چربیهای حیاتی را بیش از حد پاک نمیکنند.
- به میکروبیوم طبیعی پوست اجازه حفظ تعادل میدهند.
- از افزایش TEWL جلوگیری کرده و رطوبت پوست را پایدار نگه میدارند.
مطالعات بالینی نشان دادهاند که استفاده از شویندههای با pH اسیدی ملایم در بیماران مبتلا به درماتیت آتوپیک، شدت علائم را کاهش داده و نیاز به کورتیکواستروئیدهای موضعی را کمتر میکند (۸).
۵. کاربرد در فرمولاسیون شویندههای مدرن (نگاه کوتاه به محصولات پلارین)
شرکت دانشبنیان بلورین اکسین شیمی (برند پلارین – تنها شرکت دانشبنیان با مسئولیت محدود دانشگاه آزاد اسلامی واحد مراغه) با درک مبانی فوق، تمام محصولات شوینده خود (شامپو بدن، مایع ظرفشویی، شوینده لباس و پاککننده چندمنظوره) را در محدوده pH 5 – 5.5 فرموله کرده است. این محصولات:
- فاقد سولفاتهای تهاجمی (SLS/SLES) هستند.
- از سورفکتانتهای ملایم و زیستتخریبپذیر استفاده میکنند.
- دارای گواهی سیب سلامت و نشان استاندارد ملی ایران میباشند.
هدف، ارائه شویندهای است که ضمن پاککنندگی مؤثر، به سد دفاعی پوست احترام بگذارد و به محیط زیست آسیب نرساند. (در صورت تمایل به مطالعه مشخصات فنی هر محصول، به بخش محصولات سایت مراجعه کنید.)
جمعبندی علمی
پوست یک اندام زنده با سد اسیدی ظریف است. استفاده از شویندههای قلیایی نه تنها تعادل فیزیکوشیمیایی پوست را بر هم میزند، بلکه پیامدهای بالینی قابل توجهی (خشکی، التهاب، حساسیت، تشدید بیماریهای پوستی) به دنبال دارد. انتخاب شویندههای با pH متعادل (اسیدی ملایم) یک راهبرد علمی برای حفظ سلامت و شادابی پوست در بلندمدت است.
---
مراجع (انتخاب)
1. Schmid-Wendtner MH, Korting HC. The pH of the skin surface and its impact on the barrier function. Skin Pharmacol Physiol. 2006;19(6):296-302.
2. Elias PM. The skin barrier as an innate immune element. Semin Immunopathol. 2007;29(1):3-14.
3. Ali SM, Yosipovitch G. Skin pH: from basic science to basic skin care. Acta Derm Venereol. 2013;93(3):261-7.
4. Lambers H, Piessens S, et al. Natural skin surface pH is on average below 5, which is beneficial for its resident flora. Int J Cosmet Sci. 2006;28(5):359-70.
5. Hachem JP, Crumrine D, et al. pH directly regulates epidermal permeability barrier homeostasis, and stratum corneum integrity/cohesion. J Invest Dermatol. 2003;121(2):345-53.
6. Ehlers C, Ivens UI, et al. The effect of soap with different pH on the skin barrier. Skin Res Technol. 2019;25(4):512-518.
7. Danby SG, Cork MJ. pH in atopic dermatitis. Curr Probl Dermatol. 2018;54:95-107.
8. Korting HC, Braun-Falco O. The effect of detergents on the skin pH and its consequences. Clin Dermatol. 1996;14(1):23-7.
نوشته شده توسط تیم تحقیق و توسعه شرکت بلورین اکسین شیمی – تولیدکننده شویندههای پلارین
